Nghiện là từ dùng cho ma túy, thuốc lá, rượu… Và gần đây được dùng cho 1 thứ nữa. Là mạng xã hội. Case study lớn nhất là Facebook.
Bài này chỉ đưa ra những góc nhìn, không có giải pháp ở đây. Thế nên mới có chữ WHY bự chảng trong tiêu đề.
Thực trạng

Chúng ta dùng Facebook liên tục như thế nào?
Thời gian sử dụng Facebook của người Việt thì bạn tra đâu trên google cũng thấy. Trung bình là hơn 2.12 tiếng (theo Brandsvietnam)

Thống kê của Brandsvietnam.com về thời gian sử dụng facebook của người Việt
Nhưng con số thống kê này đối với tôi cũng không ý nghĩa gì lắm khi nhìn vào chính mình và những người bạn xung quanh. Rất dễ bắt gặp những người ngồi chờ xe bus lướt facebook, đợi 1 ai đó → lướt facebook, giờ ra chơi/giải lao → lướt facebook, đi cafe, đi làm về, ăn cơm, trước khi đi ngủ …. tất cả khoảng trống đều có thể nhét facebook vào được, thậm chí chúng ta còn tự tạo ra khoảng trống để được dùng “nó”.
2 năm trước, mở chrome lên thì chữ đầu tiên tôi gõ vào là "f" và nếu ngồi thống kê thì chắc tôi phải dành đến 4 – 5 tiếng cho cái tên miền đó. Chủ yếu là đọc nosleep trong redditvn, lướt newfeed ngắm những người có mã gen vượt trội và nhất là định dạng video của facebook (chắc phải 70% time luôn)

Từ người lớn đến nhỏ đều cuốn bởi nét hấp dẫn của mạng xã hội lớn lao này. Mẹ tôi là một người lowtech (nói chung không rành về công nghệ). Sau khi được tạo tài khoản và hướng dẫn dùng facebook và youtube thì cũng siêng cầm điện thoại vào buổi trưa như thường.
Ít người nhận ra mình dùng nhiều đến mức nào. Vì ảo giác là thời gian trôi qua rất nhanh khi sự tập trung đã bị lôi cuốn. Nếu muốn "giết thời gian" thì facebook là…..bom nguyên tử 💣.
Rất ít ai thú nhận hành vi dùng facebook của mình, vì nếu kể ra thì không khác gì 1 đứa ăn không ngồi rồi. Và thường là chúng ta luôn ngụy biện bằng những mặt tốt đẹp của nó: giúp kết nối và chia sẻ với bạn bè, xem những nội dung bổ ích, tìm cảm hứng, ý tưởng cho bla blo… Nhưng thực tế Đa số những thứ hấp dẫn và thu hút sự tập trung của con người lại là những nội dung giải trí có giá trị nội hàm thấp.
Hãy thú thực nào. Khi lên giường ngủ, bạn có cầm điện thoại không? Và có thì bạn xem gì trước khi ngủ? Và đã bao giờ bạn thức dậy, chụp ngay lấy cái điện thoại và nhấn vào cái biểu tượng chữ f trắng nền xanh trước cả khi kịp đánh răng. Bởi vì chúng ta rất thích facebook nên mỗi ngày lôi ra lôi vào cái điện thoại hàng trăm lần để check thông báo, message, update status, đăng ảnh và đếm like vì 1 cảm giác sợ bỏ lỡ điều gì đó (FOMO-Fear of missing out)

Khi thời buổi công nghệ phát triển, ai cũng có smartphone rồi. Nếu đang rảnh, chúng ta sẽ chọn lướt facebook thay vì bắt chuyện với bạn cùng lớp, đồng nghiệp. Lướt facebook còn khiến người khác cảm thấy bạn đang “bận rộn” gì đó. Rằng tui không phải đang rảnh đâu, đừng bắt chuyện với tui, đừng làm phiền tui nha, tui có mối quan tâm riêng của mình á. Nhưng có thể là bạn mở điện thoại lên vì chán và muốn “giết thời gian” bằng mấy thứ vui vui.
Khi ông trời cho chúng ta Facebook, nó đã lấy đi sự buồn chán và cả những suy tư
Okay vậy là đồng ý với nhau, chúng ta đang dùng facebook rất nhiều đúng không. Nhưng không phải thứ gì dùng nhiều cũng hại. Nếu mỗi lần check facebook mà kiếm ra được 1 nghìn thì bệnh gì đâu mà cữ :)))
Nguyên nhân
Định nghĩa lại nào.
Giả sử ngày nào bạn cũng hút đều 2 gói thuốc, uống 2 xị rượu nếp thì gọi là nghiện thuốc, nghiện rượu đi. Vì bỏ là không chịu được. Vậy ngày nào tôi cũng ăn cơm rồi trao đổi chất với môi trường thì có bị gọi là "nghiện"? Sẽ vô lý vãi ra nếu ai đó bảo tôi là bớt nghiện oxi lại đi cho trái đất nó xanh.
Vậy chắc sẽ cần thêm 1 điều kiện nữa vào định nghĩa này.
Nghiện là sự lặp đi lặp lại của 1 hành vi "xấu". Thuốc lá có hại → xấu, rượu có hại → xấu. Nên nếu ngày nào cũng dùng 2 món này đều đặn thì gọi là nghiện. Ăn cơm với hít thở đã được minh oan.
Nếu ngoài kia người ta cho rằng dùng mạng xã hội (hay cụ thể là Facebook) liên tục là "nghiện" thì hẳn là phải có 1 tác hại nào đó.
Rất dễ sa đà
Ở đây không bàn đến những bạn làm việc, kiếm sống và bắt buộc công việc phải mở facebook nhé. Số lượng này nhỏ thôi, tôi đang nói đến đa số người dùng facebook.
Phí phạm thời gian
Tạm chia ra làm 2 nhóm người dùng: người dùng chủ động và người dùng thụ động. Bạn có thể cùng lúc thuộc cả 2 nhóm này
Chủ động là bạn bật app lên, biết là mình cần tìm gì, hoặc sẽ thực hiện 1 thao tác có mục đích (đăng stt, up ảnh, tìm lại 1 post cũ trên group nào đó…)

Nay pùn pùn nên lên đăng sờ ta tớt
Người dùng thụ động là bạn bật app lên gặp gì xem nấy theo kiểu đại gia thời gian: "thời gian thì trẫm không thiếu nhưng chủ yếu là content phải ngon" (lướt newfeed, story, video, ảnh, đọc truyện…)

Nội dung thú vị cứ liên tục hiện lên
Chắc phải đến 90% thời gian chúng ta dùng facebook theo kiểu thụ động. Khi bạn không biết mình muốn xem gì, yên tâm là Facebook sẽ giúp bạn bằng 1 thuật toán đề xuất cực ngầu (recommendation algorithm). Và những nhà phát triển facebook được ông chủ dặn rất kỹ, là phải giữ bạn trên nền tảng của họ càng lâu càng tốt. Bạn sẽ được đưa vào 1 vùng thoải mái và bị chôn vùi với 1 đống những đề xuất thú vị. Vậy họ sẽ đề xuất cái gì đây.
Vì chúng ta đều là những tín đồ có thâm niên nên chắc dễ thấy cách mà facebook đề xuất rồi. Hài hước, đáng yêu hoặc thứ gì đó gay cấn, giật tít, những bài post bóc phốt, những video hấp dẫn…. Với 1 lượng dữ liệu người dùng khổng lồ thì facebook hiểu, hiểu rất rõ bạn thích kiểu nội dung gì, bạn sẽ tương tác với những chủ đề nào, bạn bị dị ứng và sẽ thoát ứng dụng nếu cái gì hiện lên,…và kết quả là người dùng gỡ bỏ toàn bộ phòng bị để lướt đến vô cực mà không hề cảnh giác.
Nếu họ nghĩ rằng bạn thích đọc những bài viết mấy nghìn chữ về chủ đề hướng nghiệp bản thân thì chắc là bạn sẽ dùng spiderum, medium hoặc blog thay vì facebook.
Vui vẻ có gì sai
Có vẻ như tôi đang cố chứng minh là những thứ giải trí, vui vẻ và hấp dẫn là độc hại. Nhưng hoàn toàn không nhé. Giải trí có lợi. Sự vui vẻ có tác động tích cực đến bộ não đang căng thẳng. Nó giúp tiết ra dopamine để giải toả stress. Nhưng hãy nhìn rộng ra, dù bạn là ai thì cuộc đời vẫn sẽ còn rất nhiều thứ cần giải quyết (công việc/học tập, các mối quan hệ bạn bè, gia đình, tình yêu, sức khỏe bản thân…). Hàng đống thứ đáng được ưu tiên và giải trí chỉ nên chiếm khoảng 3-5% tổng thời lượng hàng ngày (khoảng 1h). Như 1 lọ dầu máy để bôi trơn đầu óc tránh bị điên giữa chừng, chỉ nên tra 1 xíu, nhiều quá nó chảy ra thì sẽ thành lười chảy nhớt. Nếu bạn than thở mình làm gì có thời gian để học thêm cái này, làm gì có thời gian đi chạy bộ buổi sáng, lấy đâu ra thì giờ xây dựng các mối quan hệ… nhưng cứ rỗi ra bạn lại cầm điện thoại lên face thì không có tư cách để bảo rằng mình bận nhé.
10 phút tập trung cũng khó
Facebook tác động đến khả năng tập trung về lâu dài. Điều này được chứng minh bởi số lần mở điện thoại lên và check facebook của bạn mỗi ngày. Nếu làm việc, học bài, ăn cơm với chiếc điện thoại ở trước mặt. Mất bao lâu trước khi bạn cầm điện thoại lên và check tin nhắn, thông báo, đọc comment, đếm like cho tấm ảnh vừa đăng. Dần dần, não sẽ trở nên nhạy cảm trước những tín hiệu gây nhiễu dù rất nhỏ và những tác động từ bên ngoài.

Sức khỏe tâm lý bị ảnh hưởng
Đắm chìm trong 1 thế giới được những kẻ siêng năng tạo ra để bạn không muốn thoát ra. Đến khi tắt điện thoại và bị ép trở về cuộc sống, liên tục bị cuộc đời vả vào mặt và những cú sốc đến từ hiện thực. Chúng ta bắt đầu chối bỏ, lãng tránh và tiếp tục tìm đến những thứ đẹp đẽ không thực tế và say trong đó. Một vòng lặp được tạo ra. Cứ mỗi vòng lại đưa bạn đến gần hơn với tự phá hủy cuộc đời.
Facebook đã làm cách nào?
Tất nhiên chúng ta phải chịu trách nhiệm cho cách sử dụng thời gian của mình rồi. Nhưng hãy nhìn sâu hơn để thực sự thấu hiểu tại sao con người lại bị ảnh hưởng sâu sắc đến vậy bởi mạng xã hội.
Về mặt sinh học
Bạn nghĩ rằng mình là người làm chủ hành vi của mình? Thực ra điều đó chỉ đúng 1 nửa, thậm chí là ít hơn. Chúng ta là vị vua trong vương quốc của chính mình, chúng ta làm mọi điều mình muốn. Nhưng có 1 kẻ cận thần thân tín bơm vào tai nhà vua những lời xu nịnh và thao túng hành vi của hắn ta như trong các bộ phim cung đấu Trung Quốc. Kẻ cận thần đó chính là các hormone (hooc-mon).
Hooc-mon không phải là yếu tố quyết định hành vi. Tuy vậy, vai trò của nó cực kỳ lớn. Nhất là đối với những vương quốc có 1 vị vua thiếu ý chí và bản lĩnh thì tên cận thần này càng lộng hành và tăng tầm ảnh hưởng.
Riêng trong trường hợp của việc nghiện 1 thứ gì đó. Là sự góp mặt của hormone Dopamine. Ma túy đá, thuốc lá, sex, thức ăn ngon… đặc điểm chung của những thứ này là mang đến cảm giác thoải mái, dễ chịu, khoái cảm, giảm đau. Tất cả là nhờ sự tiết ra của dopamine trong cơ thể. Dopamine kích thích trung tâm khen thưởng của não làm cho bạn cảm thấy dễ chịu đến từng tế bào.

Mối quan hệ giữa dopamine và mạng xã hội cũng đã được nghiên cứu và chứng minh rất nhiều. Khi dùng mạng xã hội, cơ thể tiết ra dopamine và đó là nguyên nhân khiến chúng ta cảm thấy thoải mái, dễ chịu và rất tập trung vào màn hình điện thoại. Dopamine sản sinh khi bạn lướt newfeed và bắt gặp những bài viết, hình ảnh, video thú vị. Những tin tức drama, giật tít hoặc những dòng trạng thái của bạn bè kích thích vào trung khu khoái cảm và khiến bạn lướt mãi hàng giờ liền mà không mệt mỏi. Trong khi việc cầm 1 cuốn sách lên đọc chỉ cần 15 phút là bắt đầu có những triệu chứng uể oải, đau đầu. Đặc biệt nếu bạn là người dùng chủ động (nghĩa là thường xuyên cập nhật hình ảnh, trạng thái) thì mỗi lượt like, share, bình luận không khác gì một shot ma túy bơm thẳng vào não bộ để liên tục kéo bạn quay lại sử dụng mạng xã hội.
Sẽ chẳng có gì gây hại nếu dùng mạng xã hội (hoặc nói cách khác là bơm dopamine lên não) chỉ mang lại cảm giác thích thú và khoái cảm đúng không. Nhưng không, ảnh hưởng của nó không chỉ dừng lại ở lúc bạn sử dụng. Việc cung cấp cho não bộ một lượng dopamine liên tục sẽ khiến bộ não thích nghi dần. Và khi bạn ngưng sử dụng, điều kinh khủng sẽ xảy ra, cơn vã/thèm dopamine sẽ hành hạ cơ thể và tâm lý của bạn. Bạn bắt đầu dễ mệt mỏi hơn, uể oải hơn, không thể tập trung lâu, dễ gắt gỏng… Và đây là lúc hành vi bị thao túng. Bạn sẽ vô thức quay trở lại sử dụng mạng xã hội để tìm kiếm 1 liều giảm đau. Và từ đó xây dựng 1 con đường mòn để tìm đến tái thưởng thức cảm giác đó. Đó chính là lúc hình thành lối mòn hành vi → nghiện. Cơ chế này rất giống với những người nghiện heroin hoặc ma túy đá, chỉ khác là lượng dopamine từ ma túy lớn hơn gấp 1000 lần nên chỉ cần 1 lần thử, sẽ nghiện ngay lập tức.
Về mặt tâm lý
Yếu tố tâm lý ảnh hưởng lớn đến hành động. Tâm lý hiếm khi tự động được phát sinh hay định hình mà nó được hình thành thông qua môi trường sống, quá trình giao tiếp và tương tác với những người xung quanh. Hoàn cảnh tác động đến tâm lý, tâm lý ảnh hưởng đến hành động, hành động lại thêm củng cố cho hoàn cảnh hiện tại. Vòng lặp này lâu dần sẽ hình thành cá tính và thói quen của 1 con người.
Nếu bạn đang có 1 trong những mẫu tâm lý sắp được mô tả dưới đây. Khả năng cao là tần suất dùng mạng xã hội của bạn sẽ rất cao. Và hành vi dùng mạng xã hội lại tiếp tục củng cố hoàn cảnh hình thành nên những mẫu tâm lý đó
Chưa xác định được mục đích sống rõ ràng
Ở những người mông lung về cuộc đời, ghét phải suy ngh, xu hướng dùng mạng xã hội nhiều hơn những người có mục đích sống và lý tưởng sống rõ ràng. Người đã có sẵn mục đích sống luôn có xu hướng suy nghĩ, hướng về bên trong để mài dũa và định hình chiến lược cho thứ mình muốn làm và thực sự làm. Những người chưa có được định hướng, họ lướt từ nơi này sang nơi khác, mong muốn tìm thấy thứ mang lại cảm hứng cho mình, thứ gì đấy hấp dẫn để bám víu. Khi đã tìm thấy, họ không dừng lại để thực hiện nó mà lại tiếp tục tìm kiếm và hy vọng một mục tiêu khác thú vị hơn.
Người tự ti về bản thân
Người tự ti có xu hướng dùng mạng xã hội nhiều hơn người tự tin. Nếu bạn thuộc kiểu thích lên trang cá nhân của bạn bè để nhìn họ sống giàu sang, phong cách, du lịch đây đó sung sướng ra sao rồi tự phê bình thậm tệ cuộc đời mình. Chúc mừng, bạn đã tự điền tên vào danh sách những kẻ tự anti bản thân đấy. Điều này nằm ở gốc rễ tâm lý chúng ta thường vô thức tự so sánh mình với tất cả những người xung quanh và vô tình mạng xã hội lại là công cụ tuyệt vời để làm chuyện đó. Vấn đề lớn hơn là so sánh bản thân mình với người khác khiến bạn ngày càng tự ti hơn và cảm thấy mình nhỏ bé hơn và lại tiếp tục vòng lặp so sánh vô tận.
Người bị chi phối bởi suy nghĩ của người khác về mình
Một đặc điểm của những người tự ti nữa, đó là họ luôn muốn biết người khác nghĩ gì về mình? Tại sao người ta lại không thích mình? Bất kể 1 lượt like, bình luận, dù tiêu cực hay tích cực cũng đều tác động rất lớn lên cảm xúc của họ. Đó là cách facebook khuyến khích họ quay trở lại check thông báo sau khi bạn đăng 1 status với tấm hình selfie so deep. 1 liều dopamine thượng hạng. Ngược lại, người tự tin rất hời hợt trong việc phản hồi tâm lý với tương tác bên ngoài. Vì họ hiểu rõ giá trị của mình và không để người khác định nghĩa bản thân.
Người cô đơn
Người cô đơn thường dùng facebook nhiều hơn. Thật éo le khi facebook là mạng xã hội dành để kết nối bạn bè. Những người năng động, nhiều mối quan hệ vẫn dùng facebook, nhưng họ dùng nó như 1 công cụ, không phải là 1 thánh đường.
Hãy tưởng tượng, một ngày cuối tuần bạn cảm thấy vô cùng buồn chán. Nếu là một người nhiều bạn bè, nhiều mối quan hệ và được nhiều người yêu mến thì không quá khó để set 1 kèo cafe và gặp gỡ bạn bè. Ngược lại, bạn không có bạn bè, người yêu. Bạn sống khép kín và thu mình. Mọi điều có thể khiến bạn đỡ chán hơn bây giờ, chuyển từ offline thành online. Bạn bắt đầu tìm kiếm sự thú vị để vơi đi cảm giác buồn chán bằng 1 bộ phim, 1 vài video youtube hoặc hàng giờ lướt facebook liên tục.
Tất cả những mẫu tâm lý trên là 1 trong những nguyên nhân dẫn đến vòng lặp bất tận của việc dùng mạng xã hội không kiểm soát. Bởi vì sức khỏe tâm lý là sức khỏe não bộ. Mọi hành vi đều được cái cục 1,4 ký này ra lệnh. Và đáng buồn là nó lại dễ dàng bị tác động bởi môi trường. Thế nên cũng đừng cảm thấy quá tồi tệ vì hành vi của bạn không hoàn toàn là lỗi của bạn. Nhưng cũng đừng chỉ đổ lỗi cho bên ngoài, bởi vì sau bài viết này, bạn đã đã nhìn thấu được nguyên nhân,, việc còn lại hoàn toàn nằm trong tầm tay. Liệu bạn có sẵn sàng bước ra khỏi vùng thoải mái để chấm dứt vòng lặp tâm lý chết người kia không. Hãy bắt đầu chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình, từ hôm nay!

















































































